Get Adobe Flash player

Ewa Czemierowska-Koruba

 

Jak angażować rodziców do działania w szkole?

(Artykuł zamieszczony w raporcie rocznym Programu Społecznego „Szkoła bez przemocy”z 2008 r. )

 

 

Jeżeli rodzice z tobą nie współpracują,

poszukaj najpierw przyczyn w sposobie funkcjonowania instytucji”.

Roger Prott

 

Rodzice i nauczyciele są swoistymi partnerami w procesie wychowania dzieci – stawiają sobie przecież podobne cele, a jednym i drugim chodzi o dobro dziecka. Mimo tego jednak rodzice i szkoła rzadko działają wspólnie, częściej zajmują się dzieckiem niezależnie od siebie, a nawet ze sobą rywalizują. Dlaczego tak się dzieje?

Nauczyciele i rodzice spotykają się w szkole jako profesjonalni wychowawcy będący przedstawicielami dwóch odmiennych instytucji – szkoły i rodziny. Rolę rodzica i nauczyciela wyznaczają jednak pełnione przez nich wobec dziecka odmienne funkcje. Rodzice z natury są bardziej zaangażowani emocjonalnie, ich relacje z dzieckiem są bliskie i spontaniczne, z tego tez powodu bywają też wobec własnego dziecka stronniczy. Od nauczycieli oczekuje się za to, że będą bardziej racjonalni i bezstronni, a ich działania celowe i mające na uwadze bardziej całą grupę, niż poszczególne jednostki. Te role zatem w sposób istotny się różnią i w zasadzie mogłoby to działać na korzyść dziecka, zwiększając możliwości korzystnych wpływów wychowawczych. Zazwyczaj jednak obie strony – nauczyciele i rodzice - wyobrażają sobie, że działania obu stron powinny być identyczne; przy czym oczywiście rodzice chcieliby, aby nauczyciel stał się w szkole dla ich dziecka „zastępczym rodzicem”, a więc rozumiał, usprawiedliwiał, przypisywał dobre intencje, a czasem przymknął oko na niektóre zachowania, nauczyciele zaś oczekują od rodziców, że ci będą wobec swoich dzieci konsekwentni, obiektywni i będą postępować z dzieckiem w domu tak, jak oni postępują z nim w szkole.

To jedna z przyczyn, dla których relacje między rodzicami i szkołą mogą przybierać charakter konfliktowy. Wzajemne kontakty są ponadto bardzo często obciążone z obu stron negatywnymi doświadczeniami z przeszłości, które skutkują wzajemnymi uprzedzeniami.

Postawy nauczycieli wobec rodziców bywają często niezbyt przychylne i oprócz konkretnych negatywnych doświadczeń wpływa na to wiele innych czynników m.in.: zagrożenie nauczycieli oceną i krytyką ze strony rodziców, nie do końca jasne wzajemne prawa i obowiązki, ograniczone możliwości egzekwowania zalecanych rodzicom działań, brak pomocy i wsparcia, a wreszcie brak przygotowania do współdziałania z rodzicami.

Wiele jest również czynników, które mogą warunkować niezbyt pozytywny stosunek rodziców do nauczycieli. Rodzice w szkole nie czują się mile widzianymi gośćmi. Organizacja przestrzeni szkolnej nie przewiduje dla nich miejsca. Są osobne miejsca dla nauczycieli, osobne miejsca dla uczniów i miejsca, w których jedni i drudzy przebywają razem, brakuje jednak podobnych miejsc dla rodziców. Stąd rodzic w szkole czuje się często jak intruz – czeka na wychowawcę pod pokojem nauczycielskim lub pod drzwiami klasy, podczas wywiadówek siedzi w ciasnej ławce jak uczeń. Do niektórych szkół rodzice nie mogą nawet wejść bez pozwolenia personelu lub pracownika ochrony. Oczywiście nie wszyscy rodzice zachowują się jak karni, podporządkowani uczniowie; część z nich to „uczniowie” zbuntowani, jednak i jedni, i drudzy nie są w tej sytuacji skłonni do prawdziwej współpracy.

Jakiego zatem rodzaju partnerami mogą być rodzice i nauczyciele? Przede wszystkim takimi, którzy maja wspólny interes, nie muszą się więc kochać, ale powinni ze sobą możliwie dobrze współpracować.

W budowaniu wzajemnej współpracy większą rolę maja do odegrania nauczyciele i to raczej od nich zależy, czy rodzice zaangażują się w działania w szkole. Rodzice są przecież grupą niezwykle zróżnicowaną; są wśród nich osoby o różnym wieku, różnych możliwościach, osoby bardziej lub mniej wykształcone, osoby dobrze funkcjonujące w społeczeństwie i osoby z różnorodnymi problemami. Z punktu widzenia szkoły łączy ich jedynie to, że w określonym czasie ich dzieci do tej szkoły uczęszczają. Nauczyciele mimo wszystko są grupą bardziej jednorodną i maja większe możliwości formalne i merytoryczne, ponadto to oni są w szkole gospodarzami i to od nich rodzice oczekują inicjatywy.

Utrzymanie z rodzicami dobrych relacji i zaangażowanie ich we wspólne działania jest dla nauczycieli i szkoły niezwykle opłacalne. Przecież współpracujący ze szkołą rodzice mogą udzielić o swoich dzieciach ważnych informacji, mogą wspierać pracę dydaktyczną i wychowawczą nauczyciela, mogą podnieść jego autorytet w oczach dzieci, mogą wreszcie pomóc w wielu przedsięwzięciach szkolnych i tych, które wykraczają poza ramy szkoły lub też samodzielnie zainicjować nowe działania. Badania wykazują, że dzieci osiągają lepsze wyniki w nauce, gdy ich rodzice współpracują ze szkołą, a znaczenie tego czynnika jest ważniejsze niż sytuacja finansowa, wykształcenie czy środowisko. Współdziałanie rodziców jest szczególnie ważne w tych obszarach życia szkolnego, które ze względu na swoją złożoność wymagają wspólnych, systemowych działań np. rozwiązywanie problemów związanych z agresją i przemocą czy sięganiem przez uczniów po środki uzależniające.

Od czego zacząć? Gdy chcesz budować współpracę, spróbuj zdiagnozować aktualna sytuację i odpowiedzieć sobie na następujące pytania:

  1. Jakie realne prawa mają rodzice w naszej szkole – czy je znają, czy prawa te nie ograniczają ich innych praw?

  2. Jakie możliwości kontaktu ze szkołą maja rodzice – czy mają w każdej chwili dostęp do szkoły, czy zasady kontaktowania się ze szkołą są jasne?

  3. Czy i w jaki sposób rodzice są informowani o ważnych sprawach szkoły – o czym informujemy rodziców, czy istnieje taki sposób informowania, który uwzględnia ich uczestnictwo?

  4. Jakie są interesy i potrzeby rodziców – na czym naprawdę im zależy, co jest dla nich ważne, w co się angażują ?

  5. Jakie są interesy naszej szkoły jako instytucji – czy szkoła reprezentuje jakąś określoną koncepcję pedagogiczną, jakie cele są dla nas najważniejsze, jak jest sprawdzana jakość naszej pracy?

  6. Czy interesy szkoły i rodziców są ze sobą zbieżne – w jakim zakresie tak, w jakim nie?

  7. Czy aktywność rodziców jest przez nas wspierana – jakiego rodzaju aktywność popieramy, a jaką odbieramy jako zakłócenie lub przeszkodę w pracy?

 

Etapy i formy rozwoju współpracy z rodzicami

Najważniejszym zadaniem dla szkoły i pracujących w niej nauczycieli jest osiągnięcie takiego stanu, w którym kontakty szkoły z rodzicami przerodzą się w rzeczywista, trwałą współpracę z nimi. Ten proces przebiega stopniowo. Dla jakości wzajemnych kontaktów często decydujący jest moment, w którym rodzice po raz pierwszy spotykają się ze szkołą, do której będzie chodziło ich dziecko. Z jednej strony jest to okres czasu, w którym rodzice najbardziej są zainteresowani współpracą, z drugiej strony – nie czują się wystarczająco bezpiecznie, by podejmować samodzielne działania. To taka faza rozwoju wzajemnych kontaktów, w której rodzice są niepewni i psychologicznie zależni od dyrekcji szkoły i nauczycieli. Koncentrują się głównie na sobie, na swoim dziecku i na realizacji własnych interesów. Dla nauczyciela najważniejszym zadaniem w kontakcie z rodzicami w tym okresie jest zapewnienie im poczucia bezpieczeństwa poprzez:

  • przekazanie niezbędnych informacji,

  • umożliwienie poznania szkoły i osób w niej pracujących,

  • stworzenie okazji do wzajemnego poznania.

Decydujące jest, czy rodzice wiedzą, na co mogą liczyć, jeżeli oddają swoje dziecko do szkoły. Współpraca z rodzicami tak naprawdę zaczyna się właśnie wtedy, gdy placówka umożliwi im zasięgnięcie informacji - w możliwie krótkim czasie i dogodnej dla nich formie. Rodzice chcieliby z pewnością co najmniej wiedzieć:

- jakie wymagania będą stawiane uczniom,

- jakie maja oni prawa i przywileje,

- jakie zasady obowiązują w szkole i jakie będą konsekwencje ich nieprzestrzegania,

- jakie są sposoby i procedury postępowania nauczycieli w sytuacjach trudnych (agresja, łamanie regulaminu itp.),

- jakie są zasady i sposoby kontaktowania się rodziców i nauczycieli,

- na jaką pomoc ze strony szkoły mogą liczyć rodzice i uczniowie.

Można dodać, iż nauczyciele oczekują, że również rodzice będą ich informować o ważnych sprawach dotyczących dziecka i faktycznie - współpraca pomiędzy nauczycielami a rodzicami osiąga najwyższy poziom, gdy obie strony zdolne są do wzajemnego przekazywania informacji, przy czym jednak warto pamiętać, że dla nauczycieli informowanie rodziców to zobowiązanie zarówno prawne, jak i merytoryczne, rodziców natomiast informowanie nauczycieli tylko wtedy zobowiązuje, gdy dotyczy podstaw opieki nad dzieckiem, np.: jaki jest jego stan zdrowia, czy przyjmuje jakieś leki, czy choruje na jakieś choroby wymagające specjalnej uwagi i traktowania w szkole itp.

 

Ten pierwszy etap kontaktów nauczycieli i rodziców charakteryzuje się zazwyczaj komunikacją jednokierunkową. Jej przykładowe formy to:

- ogłoszenia na tablicach ogłoszeń, gazetki, ulotki informacyjne,

- notatki i informacje wysyłane do domu lub przekazywane przez dziecko,

- informacje pisemne o stopniach lub zachowaniu dziecka,

- zawiadomienia o imprezach szkolnych,

- kontakt z rodzicami w przypadku problemów – pisemny, telefoniczny, mailowy,

- zwracanie się do rodziców z prośbami o pomoc np. w organizacji imprez szkolnych czy klasowych,

- biblioteka dla rodziców,

- zapraszanie rodziców do szkoły.

 

W kolejnym okresie zaczynają kształtować się wzajemne relacje miedzy rodzicami (oraz między rodzicami i nauczycielami) i zaczyna się utrwalać ich struktura. W sposób formalny i nieformalny „przydzielane są” pewne role i funkcje – wiadomo, kto jest w trójce klasowej, w Radzie Rodziców, ale zaczyna być również wiadome, którzy z rodziców na pewno przyjdą na wywiadówkę, a którzy nie pojawią się w szkole nawet na pisemne zaproszenie, kto z nich i w jaki sposób odpowie na oczekiwania i prośby nauczyciela. Rolą nauczyciela-wychowawcy klasy jest stworzenie w tym okresie możliwości, by rodzice mogli się bliżej poznać i aby możliwie wszyscy mogli zacząć współdziałać w realizacji określonych zadań, a nie wycofywać się z kontaktów ze szkołą i przerzucać odpowiedzialność na nieliczne osoby (np. członków trójki klasowej).

Ten etap rozwoju wzajemnych kontaktów charakteryzuje komunikacja dwukierunkowa to. Jej formami mogą być:

- spotkania nauczycieli i rodziców,

- „dni otwarte”,

- wspólne święta, wyjazdy i imprezy,

- wspólne szkolenia uczące nowych umiejętności,

- grupy dyskusyjne nauczycieli i rodziców,

- wspólne organizowanie uroczystości,

- wspólne ustalanie reguł,

-powoływanie organizacji rodziców,

- nieoficjalne spotkania z rodzicami.

 

Zaawansowany etap współpracy to współpraca trójstronna i wielostronna. To formy kontaktów z udziałem rodziców, angażujące jednocześnie większą liczbę osób np.:

- wspólne spotkania rodziców i nauczycieli z udziałem uczniów,

- wspólne zajęcia dla dzieci i rodziców,

- wycieczki z dziećmi do miejsca pracy rodziców,

- organizowanie w szkole miejsc przeznaczonych dla rodziców: „kąciki”, kawiarenki, kluby itp.,

- wizyty domowe,

- umożliwienie rodzicom współdecydowania w sprawach uczniów i szkoły (nie tylko poprzez Radę Rodziców),

- działania na rzecz rodziny w środowisku.

 

Aby pozyskać rodziców do współpracy, warto też pamiętać by:

- w kontaktach z nimi używać zrozumiałego, jasnego języka,

- zmniejszyć ich obawy,

- od początku zachęcać ich do współpracy,

- traktować rodziców jednakowo – niezależnie od tego, jak zachowują się i uczą ich dzieci,

- zapewnić im łatwy dostęp do informacji,

- poświęcać uwagę wszystkim rodzicom (nie tylko tym, których dzieci stwarzają problemy),

- rozumieć i zaspokajać ich indywidualne potrzeby,

- w trudnych sytuacjach próbować raczej skoncentrować się na rozwiązywaniu problemów, niż poszukiwaniu winnych,

- być wrażliwym na sytuacje powodujące u rodziców dyskomfort,

- pozostawić rodzicom możliwość swobodnego wyboru formy i zakresu współpracy.

 

Współpraca z rodzicami w zakresie radzenia sobie z agresją i przemocą w szkole

Szczególnym obszarem współpracy z rodzicami jest ich udział w działaniach związanych z rozwiązywaniem problemów agresji w szkole. Te działania powinny być realizowane jednocześnie w wielu obszarach i kierunkach. Część z nich umożliwia, a wręcz nawet zakłada udział rodziców. Brak zaangażowania rodziców może bardzo utrudnić skuteczne reagowanie, jeśli natomiast uda się rodziców pozyskać - działania szkoły mają większe szanse powodzenia.

W działaniach prowadzonych na poziomie całej szkoły rodzice mogą brać udział w:

- diagnozie problemu agresji w szkole (wypełniając np. ankiety na ten temat),

- różnych formach edukacji na temat zjawisk agresji i przemocy (pogadanki, warsztaty, ulotki, poradniki),

- w dyskusjach na ten temat, tak aby zaistniał pewien sposób wspólnego zrozumienia i zgody co do tego, czym jest agresja i przemoc,

- konsultacjach na etapie zbierania pomysłów działań zapobiegających agresji i przemocy w szkole,

- współtworzeniu systemu norm i zasad szkolnych oraz konsekwencji za ich nieprzestrzeganie,

- organizacji różnego rodzaju działań akcyjnych – np. konferencji, „Dni bez przemocy”, itp.,

- sprawowaniu nadzoru nad uczniami - dyżurach podczas przerw lub dyżurach w niebezpiecznych miejscach, czuwaniu dorosłych nad dziećmi w drodze do i ze szkoły,

- kołach dyskusyjnych na temat rozwiązywania problemów agresji,

- zajęciach prowadzonych w ramach punktów konsultacyjnych,

- różnego rodzaju działaniach budujących szkolną wspólnotę i tworzących pozytywny klimat szkoły.

Szczególnie godne polecenia są te wszystkie działania z udziałem rodziców, które poprawiają relacje pomiędzy uczestnikami życia szkolnego, „ocieplają” atmosferę, uprzyjemniają pobyt w szkole, zbliżają do siebie jednostki w poszczególnych grupach, a grupy do siebie. Tworzeniu pozytywnego klimatu szkoły mogą służyć prawie wszystkie wspólne działania na jej terenie – wywiadówki, imprezy szkolne, Mikołajki, dni otwarte itp. - jest to więc dość niespecyficzny obszar. Czy tak się stanie, zależy to m.in. od wiedzy oraz umiejętności i wrażliwości emocjonalnej osób, które je prowadzą. Chodzi o to, aby osoby te miały świadomość celu, jakiemu to służy i by sposób organizacji i przebieg np. wspólnej zabawy uczniów, rodziców i nauczycieli umożliwiał osiągnięcie pewnego poziomu bliskości, zaufania i otwartości między nimi.

Skoro wspólne z rodzicami działania na terenie całej szkoły integrują społeczność szkolną, to tym bardziej możliwe jest to na terenie poszczególnych klas. Ta integracja na poziomie klasy – oprócz niewątpliwej korzyści w postaci pozytywnej atmosfery i poczucia bezpieczeństwa w grupie - może jednak wobec problemów agresji i przemocy pełnić ważniejszą i bardziej konkretną rolę. Najczęstsze formy przemocy szkolnej, w postaci izolowania i wykluczania z grupy pojedynczych osób, mają przecież miejsce właśnie w klasie. Gdy rodzice uczniów współpracują ze sobą i z nauczycielami, to również wtedy, gdy pojawi się prawdziwy problem, są w stanie go rozwiązywać lub przynajmniej nie przeszkadzać w podejmowaniu przez szkołę koniecznych działań. Ich dzieci natomiast mają świadomość, że dorośli w trudnych sprawach działają wspólnie i maja wspólne zdanie.

Zaangażowanie rodziców w działania prowadzone na poziomie klasy może polegać na :

- wspólnym z nauczycielami (lub nauczycielami i uczniami) ustalaniu klasowych zasad zapobiegających agresji i przemocy,

- udziale w spotkaniach uczniów, nauczycieli i rodziców, integrujących imprezach klasowych,

- udziale we wspólnych pozytywnych działaniach – konkursach, spartakiadach klasowych, turniejach rodzinnych itp.,

- udziale w zajęciach otwartych na temat agresji.

 

Analizując problem wzajemnych relacji miedzy szkołą, a rodzicami rzadko myślimy o tym, że sytuacja mogłaby ulec radykalnej poprawie gdybyśmy przestali oczekiwać, że rodzice mogą się nam na coś przydać a pomyśleli, że szkoła i nauczyciele mogą być przydatni rodzicom - i to nie tylko w zakresie poradzenia sobie z problemami edukacyjnymi i wychowawczymi ich dzieci, ale też w aspekcie czysto osobistym i indywidualnym. Warto pamiętać, że ludzie chętniej angażują się w te działania, które zaspokajają ich ważne potrzeby np. znaczenia, sukcesu, osiągnięć, które przynoszą im jakieś korzyści psychologiczne. Aby oczekiwać czegoś w przyszłości od rodziców, wcześniej trzeba te potrzeby poznać i uwzględnić, następnie zaś umożliwić im rzeczywisty wpływ na to, co dzieje się w szkole, nie traktując ich jedynie jako wykonawców naszych planów i pomysłów, lecz pozwalając im być autentycznymi, rozwijającymi się osobami również na terenie szkoły.